Гэтая галіна паляшуцкай духоўнасці знайшла досыць шырокае адлюстраванне ў даследванні выдатнага польскага фалькларыста і этнографа Казіміра Машынскага, які разгледзіў досыць дэталёва этнічную, фальклорную, этнаграфічную, дэмаграфічную і геаграфічную спецыфіку Усходняга Палесся. У дазеным артыкуле абмяжуемся выключна абранасцю, звязанай з такімі здарэннямі ў жыцці чалавека, як: нараджэнне — хрысціны, паасобныя этапы вяселля, смерць і паховіны.
Казімір Машынскі на пачатку сваіх разважанняў, звязаных з цяжарнасцю жанчыны, родамі і хрысцінамі нованароджанага дзіцяці падкрэслівае, што паляшуцкія абрады і звычаі, прысвечаныя нараджэнню дзіцяці і хрысцінам, маюць глыбокія гістарычныя карэнні. Характар іх сведчыць аб тым, што яны фармаваліся і культываваліся на Палессі ў далёкай мінуўшчыне, і што кожнае з новых пакаленняў узбагачала іх новымі элементамі, матывамі і ўяўленнямі. І як раз гэтыя напластаванні ўзбагацілі і ўпрыгожылі палескую абраднасціь і звычаёвасць.
Паглыбленая характарыстыка паасобных этапаў чалавечага жыцця знайшла месца ў другім падраздзеле пад загалоўкам «Сямейныя звычаі і абрады». Разглядаючы трактоўку паляшукамі цяжарнасць жанчыны і нарадзінаў дзіцяці, вясельны комплекс, смерць чалавека і паховіны пакойніка, польскі даследчык звярнуў увагу на мноства захадаў, забабонаў, працэдураў і наказаў, якія знаходзілі шырокае пры- мяненне на ўсходнім абшары палескага рэгіёна.
Аналізуючы радзільную і хрысцільную абраднасці, Казімімр Машынскі звярнуў увагу на комплекс нормаў, наказаў і прымусаў, якія абавязвалі цяжарную паляшучку. I так паляшучка не магла:
- глядзець на нябожчыка, бо гэта выклікала б вялікаю бледнасць на твары нова- народжанага дзіцяці;
- забаранялася ёй таксама глядзець на пажар і прыкладаць пры гэтым рукі да твару, бо дзіця было б палахлівым, і мела б чырвоныя плямы на сваім абліччы;
- нельга было ўзірацца на мядзведзя альбо чалавека апранутага за мядзведзя, бо на чале нованароджанага адлюстраваўся б след мядзвежай лапы;
- нельга цяжарнай пераступаць праз сабаку і глядзець на сабак у часе цечкі, бо сківіцы немаўляці аказаліся б шчыльна заціснутымі;
- забаранялася цяжарнай пераходзіць праз шнуры, вяроўкі і аглоблі, бо новаро- дак меў бы вакол шыі акручаную пупавіну;
- цяжарная жанчына не павінна была афармляць фізіялагічных патрэбаў пры святле сонца альбо святле месяца, бо яе дзіця было б хваравітым;
- нельга было цяжарнай прыглядацца да людзей п’яных і жулікаватых, бо іхныя рысы і схільнасці перайшлі б на нованароджанае дзіця;
- вельмі спрыяльным для вьігляду і характару дзіцяці быў бы кантакт цяжарнай з людзьмі прыгожымі, парадачнымі і сумленнымі.
Характарызуючы роды на Палессі, К. Машынскі звяртае ўвагу на важную ролю ў іх бабкі-павітухі, якую на Палессі называлі бабка, баба або «Пупарэзная баба». Мабыць памылкова К. Машынскі гаворыць, што бабка-павітуха называла цяжарную жанчыну «унукай» і, накіроўваючыся да парадухі заяўляла «іду да ўнукі». Можна думаць, што бабка-павітуха «ўнукамі» называла ўсе нованароджаныя дзеці, а не іх матак, але ўпэўненасці ў гэтай справе не маем.
Падпісвайцеся на наш канал у Яндэкс.Дзэне і будзеце ў курсе новых публікацый і даследаванняў!
Спасылаючыся на іншых даследчыкаў беларускай абраднасці і фальклору К. Машынскі падкрэслівае, што ў Мазырскім і Кобрынскім паветах бабкі-павітухі былі акружаны вялікай пашанай, прэстыжам і культам. Бацькі нованароджаных дзяцей запрашалі іх у госці, давалі ім падарункі, частавалі гарэлкай. У гэтых ры- туалах удзельнічалі таксама падрастаючыя і дарослыя дзеці, якіх у мінулым пры- малі бабкі-павітухі. Польскі даслечык інфармуе, што летам паляшучкі радзілі дзеці ў клецях, а зімой — у хатах. Пры скамплікаваных родах прымушалі парадуху праглынуць тры курыныя жаўткі. Удачным родам мелі спрыяць адчыненыя ў бу- дынках замкі і ўсе развязаныя вузлы. Калі цяжкасці і камплікацыі не ўступалі, гас- падар ішоў да духоўнага і прасіў адчыніць у царкве царскія вароты. Нованароджанае дзіця датыкалі роцікам да пяты нагі маці, пасля чаго крывёю з пупавіны маля- валі яму на лобіку, падбародку і шчоках крыжыкі. Абносілі таксама дзіця вакол сталовай нагі і толькі пасля гэтага клалі дзіця каля грудзей парадухі. Планенту называлі на Палессі «містам», закапвалі каля парога або пры печы, кладучы ў яго грош альбо капейку.
Першае купанне дзіцяці праводзілася ў начоўках. У ваду маці кідала 10-20 капеек, а бабка сыпала 8 вугельчыкаў з прыпечка. Пасля працэдуры купання бабка вылівала ваду ў падпечак, дзе сядзелі куры, а манеты забірала да сябе.
З мэтай прадухілення ўсякіх чараў, пад галоўку немаўляці клалі свянцоныя зёлкі. З гэтых жа прычын на працягу 12 дзён забаранялася выносіць дзіця з хаты. У гэты перыяд парадусе суседкі прыносілі ежу, на якую, галоўным чынам, скла- даліся, булкі, дранікі, аладкі і пшанічная каша. Апрача гэтага бабка-павітуха на працягу трох дзён прыносіла парадусе па тры стравы.
Наступним абрадам, паводле К. Машынскага, быў хрэст дзіцяці, які праводзіўся на працягу 2-7 дзён пасля родаў. Перад гэтым актам бабка ізноў купала дзіцё, забірала да сябе манеты, кінутыя ў ваду бацькамі. Выкупанае дзіцё перадавала бабка куме, якая, выходзячы х хаты, забірала з сабою пакрышаны хлеб, змешаны з соллю. Хлеб гэты рассыпала яна на перакростку дарог.
Вярнуўшыся з царквы нехта з членаў сям’і паднімаў дзіця над галавой, каб такім чынам загварантаваць яму хуткі і дынамічны рост. Пасля хрышчэння дзіцяці ў найбліжэйшую нядзелю адбываліся хрэсьбіны, называныя на палессі хрысцінамі. Хрэсьбіны праводзіліся пры багата застаўленым стравамі стале. Здаралася, што з нагоды хрэсьбін гаспадар калоў парасё альбо свіню. У хрэсьбінах удзельнічалі сваякі, суседзі або знаёмыя, але толькі дарослыя і сямейныя; маладыя на хрэсьбіны не запрашаліся. Падчас хрэсьбін кума дарыла маці нованароджанага дзіцяці намітку, а кум уручаў ёй ад ЗО капеек да аднаго рубля. Маці нованароджанага дзіцяці ўручала куму і куме таксама наміткі, якія ў апошніх часах шыліся з фабрычнага матэрыялу. Бацька нованароджанага дзіцяці не прымаў удзелу ў абмене падарун- камі. Здаралася, што дзед немаўляці дарыў яму ўлей з пчоламі або іншы каштоўны прадмет. Пад канец хрысційнай бяседы бабка-павітуха ставіла на стол гаршок са- лодкай кашы. Верхні слой кашы «ўквечвалі» грашыма, прызначанымі для парадухі. У канцы кашу з’ядалі, а пусты гаршок «на шчасце» разбівалі аб падлогу.
Казімір Машынскі заяўляе, што на характэрызаванай ім тэрыторыі ў часе хрэсьбін не спяваліся ўвогуле песні, аднак, у іншых ваколіцах, паводле даследчыка, хрэсьбінныя песні выконваліся. На трэці дзень пасля хрысцін гаспадары праводзілі абрад званы «зліўкамі». У гэтым абрадзе прымалі ўдзел толькі сямейныя acoбы. У часе злівак пілі гарэлку і елі некалькі гатункаў кашы і булак. Асаблівасцю гэтага абраду з’яўлялася тое, што ў яго тракце жанчыны калектыўна купалі дзіця і парадуху, а ваду, выкарыстаную пры гэтым абрадзе вылівалі ў падпечак, дзе ніхто не ходзіць, і не загладае ані сонца ані месяц.
Паводле К. Машынскага 6-7 або 9 тыдняў пасля нараджэння дзіцяці наступаў так званы «увод». Падчас «уводу» парадуха разам з дзіцём ішла або ехала ў царкву, пры гэтым перадавала папу альбо дзяку пірог, намітку або кусок палатна, зва- нага «рукавом». Да спецыфічных палескіх звычаяў трэба аднесці, прыведзены К. Машынскім наказ, які заключаўся ў тым, што бялізну і пялёнкі немаўляці нельга было мыць у «жлуктах»: толькі трэба было мыць, трымаючы іх ўвесь час у руках. Забаранялася таксама сушыць гэту бялізну на вольным паветры, на двары.
На працягу першага года жыцця дзіцяці забаранялася біць яго па твары, бо гэта б выклікала у яго пастаянны боль зубоў. Нельга было біць яго па руках, бо было б яно лянівым, і па ножках, бо дзіця дрэнна хадзіла б. Забаранялася біць таксама па галоўцы, бо дзіця было б тупагаловым. На працягу першага года жыцця дзіця не магло глядзець у люстэрка, забаранялася таксама абцінаць яму ногці, якія маці мусіла абгрызаць зубамі. Нельга было таксама на працягу першых трох гадоў дзіцяці стрыгчы яму галоўку.
У падраздзеле вясельны абрад К. Машынскі разглядае паасобныя этапы і праявы вясельных працэдураў, выступаючых у весцы Дэрэшэвічы.
Характарызуючы гэтыя этапы, польскі даследчык піша: «W swaty idą 3-ej męszczyźni: chrosnyj baćko, ociec i dziadźko chcącego się żenić. Czasem i tego ostatniego biorą ze sobą, zwykle jednak przychodzi on dopiero później, gdy do zawezwą. O ile rodzice dziewczyny nie mają nic przeciwko swatom, wołają córkę, a gdy i tej zalotnik się podoba, wtedy rodzice godzą się ostatecznie i przystępują do «zapoin» (zapoinу).
Młodzieniec rzuca do czarki z wódką od 2 złotych do «trojaczki» (trojaczka — 3 ruble) i przepiją to w ręce dziewczyny. Obdarowana zabiera pieniądze, wypija wódkę i oddaje czarkę w dalsze ręce, a sama wychodzi na wieś po druchny. Zbierają się zewsząd goście na zapoiny. Wkrótce wraca młoducha z 8 do 10 druchnami, które sadowią młodych obok siedzących na pokuciu swatów, śpiewają odpowiednie pieśni i zabawiają się do wieczora.
Zaruczyny. — Na tydzień lub dwa przed weselem sprawiają zaręczyny. Obierają na ten cel popołudnie jakiego swata, albo popołudnie sobotnie, lub niedzielne, gdyż w dnie powszednie «żałują czasu». Na zaręczynach «przepiją» narzęczony do swej dziewczyny pierścień i pieniądze; ona zaś do niego pierścień i chustkę. (Dziś zamiana pierścieni na zarączynach wyszła ze zwyczaju). Poczem, w imieniu młoduchy, rozdaje jej matka podarki rodzinie narzęczonego, a zaś swat tego ostatniego «przepija» do rodziny narzęczonej pieniądze. Zwie się to pierepoj. W Dereszewiczach rozdają na zaręczynach namiotki i kawałki płótna na rukawy po 2 arsz. długie. Namiotki darowują tylko ojcu i matce, a czasem także i chrzesnym rodzicom młodego; wszystkim zaś pozostałym — «choćby i dwudziestu» dają na rukawy. (Oprócz tego musi mieć młoducha w zapasie ręczniki dla drużbów, ale tych nie trzeba więcej jak dwanaście, i dają je dopiero później, już w czasie wesela). Zaręczyny kończą się tańcami, trwającymi do wieczora.