Адным з галоўных накірункаў акупацыйнага рэжыму з’яўлялася правядзенне палітыкі генацыда. Нацыстамі былі вызначаны тыя, каго трэба ліквідаваць у першую чаргу. Селекцыя мясцовага насельніцтва праводзілася паводле расавых і палітычных прыкмет. Гітлер, плануючы “рэарганізацыю ўсходніх тэрыторый”, адзначаў, што “усе гэта, аднак, застанецца бясплённай марай да той пары, пакуль не будзе здяйсняцца планамерная палітыка каланізацыі і вынішчэння насельніцтва” [1, с. 5-6].
У Мазыр немцы прыйшлі 23 жніўня. Гэта была разведка. Адзін дзень яны пабылі ў будынку аблвыканкама і вярнуліся назад [2, арк. 84]. Сталы гарнізон з’явіўся тут напрыканцы жніўня.
Пасля прыходу немцаў у горадзе з’явіліся аб’явы “за укрывательство советских воинов — расстрел”, “за неявку на работу — расстрел”, “за сопротивление немецким властям — расстрел” [16, арк. 2]. Камендантам быў выдадзены загад аб здачы зброі, якая была ў насельніцтва і аб вяртанні нарабаваных рэчаў [2, арк. 311]. Загады гэтыя мазыранамі ігнараваліся
Асабліва ад “новага парадку” пакутавала яўрэйскае насельніцтва. Сам факт прыналежнасці да яўрэйскага народа прадвызначаў лес чалавека, які падзялілі і мазырскія яўрэі. Яны складалі 39 % ад колькасці жыхароў даваеннага горада [1, с. 191; 17]. Многія яўрэі не паспелі эвакуіравацца з Мазыра. У асноўным гэта былі шматдзетныя сем’і, жанчыны, людзі пажылога ўзросту і хворыя.
Некаторыя яўрэі, нежадаючы скарыцца ворагу, канчалі жыццё самагубствам. У дакладной запісцы малодшага лейтэнанта дзяржбяспекі Хмелеўцава, які быў пакінуты для работы ў падполлі, паведамлялася: “Примерно 31 августа с.г. (1941 г. — С.Н.) несколько еврейских семей собрались в один дом, облили его керосином, внутри дома зажгли себя сами и все погорели” [2, арк. 84]. Толькі праз некалькі дзён нямецкія ўлады дазволі пахаваць загінуўшых на яўрэйскіх могілках. Сведка В. Целеш паказала, што восенню 1941 г. яна бачыла на вул. Пушкіна воз, які суправаджалі два старых яўрэя. Воз быў прыкрыты толькі зверху, а з бакоў былі відны абгарэлыя целы [3].
Падпісвайцеся на наш канал у Яндэкс.Дзэне і будзеце ў курсе новых публікацый і даследаванняў!
Першы карны атрад з’явіўся ў Мазыры 6 верасня. Карныя атрады дзейнічалі з асобай лютасцю да мясцовага насельніцтва. “Нямецкія салдаты ў маскхалатах… ішлі і стралялі ў вокны. Пасля гэтага, напрыклад, вуліца Саета, дзе жыло шмат яўрэяў, нагадвала своеасаблівыя могілкі: у кожнай кватэры валяліся трупы: старых, дзяцей, жанчын…”. Сведка тых падзей інжынер Б. Пікман ў “Чорнай кнізе” расказвае: “Па перавулку Рамашоў Роў ішоў малады немец. Ён нёс на штыку гадавалае дзіця. Дзіця яшчэ слаба крычала. А немец спяваў. I быў так захоплены, што нават не заўважыў мяне” [4, с. 181].
На акупаванай нацыстамі тэрыторыі ствараліся гета — раёны гвалтоўнай ізаляцыі яўрэяў. Іх на Беларусі было створана звыш 100, адно з іх знаходзілася ў Мазыры. На працягу аднаго дня восенню 1941 г. яўрэі г. Мазыра былі сабраны ў адным квартале — па вуліцы Рамашоў Роў. Праводзілі ў жыццё гэты загад гарадская паліцыя і акупацыйныя войскі, у тым ліку і чэхаславацкія злучэнні [5, арк. 15]. Туды ж былі звезены яўрэйскія і цыганскія сем’і, якія жылі ў розных вёсках Мазырскага, Ельскага, Нараўлянскага, Юравіцкага раёнаў. Яўрэяў і цыган з вёсак у горад звозілі мясцовыя старасты разам з вясковымі паліцэйскімі. Да канца снежня 1941 г. у гета на вуліцы Ромашоў Роў было сабрана ўсё яўрэйскае насельніцтва, а таксама так званыя “мешанцы”, у якіх адзін з бацькоў быў яўрэем, з Мазыра і яго наваколля. Забараняліся ўсе адносіны паміж яўрэямі і неяўрэямі. У дакументах, выдадзеных акупацыйнымі уладамі, падкрэслівалася, што ў раёне гета “неевреи жить не должны”. Перамешчаным у Мазырскае гета асобам выдавалася даведка адпаведнага ўзору, у якой указвалася прозвішча, імя, імя па бацьку, час нараджэння, пасада і месцажыхарства на 22 чэрвеня 1941 г. Кожны жыхар гета павінен быў насіць “знаки отличия на поверхности одежды — желтый кусок материи, величиной с ладонь, пришитый крепко. Он должен быть прикреплен так, чтобы его было отчетливо видно спереди и сзади даже тогда, когда верхняя одежда снимается” [6, с. 350].
У створаным гета былі цяжкія ўмовы для жыцця. У адной хаце жыло па 10-15 чалавек. Дзеля лепшага “кантролю” над жыхарамі гета быў створаны юдэнрат — савет “старэйшых”. На 17 снежня 1941 г. у склад савета мазырскай яурэйскай абшчыны ўваходзіла 12 чалавек, старшынёй быў Койфман Ейша Ізраілавіч. Лагер быў абнесены дротам, па начах яго ахоўвалі немцы [7, арк. 14].
Насельніцтва гета паступова знішчапася. У рапарце сяржанта дзяржбяспекі Коркава паведамлялася аб тым, што ў Мазыры “немцы собрали 230 человек евреев, в том числе и женщин с грудными детьми, завели их по пояс в реку Припять и из пулемета расстреляли”. Другі раз нацысты прымусілі старых яўрэяў насіць ваду на гару, а калі ў тых сілы скончыліся, іх расстралялі і не дазвалялі забіраць трупы на працягу некалькіх дзён [2, арк. 167, 240].
Масавыя забойствы яўрэйскага насельніцтва адбываліся ў студзені 1942 г. Вечарам 6 студзеня 1942 г. уся тэрыторыя мазырскага гета была ачэплена войскамі СД i СС, якія разам з паліцэйскімі, арыштавалі 306 жыхыроў гета, у тым ліку 120 дзяцей і падлеткаў, 107 мужчын і жанчын ва ўзросце ад 18 да 60 гадоў, 79 старых. Жыхарам гета не дазвалялася браць з сабой ніякіх рэчаў. Арыштаваныя былі накіраваны ў турму, дзе з іх знялі добрае аддзенне і абутак. Пасля рэгістрацыі частка арыштаваных была змешчана ў камеры, а большасць — жанчыны з дзецьмі пакінуты пад адкрытым небам на марозе. На наступны дзень — 7 студзеня гэтых людзей, частка з якіх была толькі ў нацельнай бялізне, пагналі босых па снезе пад узмоцненным канвоем у раён в. Бабры. Па дарозе да месца расстрэлу аднаму з вязняў паліцэйскі перабіў руку, а, спрабаваўшага зрабіць уцёк, былога рэдактара Мазырскай раённай газеты Яфіма Рубінштэйна растралялі з ручнога кулямёта [7, арк. 15; 9].
Расстрэлы працягваліся некалькі дзён. З гета немцы выганялі людзей групамі па 100-130 чалавек, вялі іх у раён в. Бабры, дзе i расстрэльвалі. Мазырскае гета было знічшана ў студзені 1942 г. Пасля масавых расстрэлаў на працягу некалькіх дзён у Мазыры праводзіліся аблавы. Шукалі тых, хто здолеў збегчы з гета. Калі знаходзілі — расстрэльвалі на месцы, або накіроўвалі спачатку ў турму, а потым вялі ў роў каля в. Бабры, дзе іх расстрэльвалі [7, арк. 6,12].
Лёс яўрэяў, якія імкнуліся па-за межамі гета знайсці прытулак, быў звьгчайна трагічным. Так, у 1943 г. у Мазыры спрабавала схавацца настаўніца Ліза Лазінская. Калі яе знайшлі, то на базарнай плошчы прывязалі да телеграфнага слупа i “упражнялись в метании ножей” [5, арк. 52, 53].
Акрамя гета ў Рамашовым Рове, ёсць яшчэ сведчанне аб тым, што ў Мазыры “яўрэйскае насельніцтва з горада выселена на ўскраіну — Кімбараўскую вуліцу і ў кожнага з яўрэяў на левай руцэ і спіне жоўтай фарбай зроблена паласа”. Адзіныя звесткі аб гэтым даюцца ў рапарце сяржанта дзяржбяспекі Мурзінава [2, арк. 76].
З узмацненнем супраціўлення захопнікам, узмацняліся і рэпрэсіўныя меры да насельніцтва. Кожнага, хто выклікаў хоць невялікае падазрэнне акупацыйных улад, арыштоўвалі, адпраўлялі ў турмы ці лагеры, адкуль мала хто мог выйсці жывым. У першую чаргу забівалі камуністаў, камсамольцаў, савецкіх работнікаў, калгасных актывістаў [17, с. 197].