Сўнгги вақтларда мажбурий обуна энг кўп муҳокама қилинаётган мавзулардан бири бўлиб қолди. Айрим ҳолларда баҳс ва мунозараларда холислик, босиқлик, масалага мантиқан ёндашишни унутиб, ҳиссиётларга берилишлар ҳам учраб турибди. Яқинда ЎзА ва «Халқ сўзи» «Пешку» туман ҳокими оғир «жиноят» устида қўлга олинди» сарлавҳали нохолислик ва нопрофессионалликнинг энг учига чиққан намунасини эълон қилди (айни пайтда ҳар иккиси ҳам мақолани ўчирган). Бу мақолани ўқиган ҳар қандай соғлом фикрли инсон босма нашрларда шундай фикрлайдиган журналистлар фаолият кўрсатса, уларнинг боридан йўғи яхши деган қарорга келиши аниқ. Бу оловнинг устига иқтисодчи, Вейнарт ишбилармонлик маркази тадқиқотчиси бўлган ҳамюртимиз Беҳзод Ҳошимовнинг «Тома-тома кўл бўлур» — эрксизликнинг макроиқтисодиётга таъсири ҳақида» мақоласи мой қуйди десам муболаға бўлмайди. Иқтисодчи мажбурий обунанинг мамлакат иқтисодиётига қандай зарар етказишини асослаб берган. Бу каби гап-сўзлардан кейин бир ҳақли савол туғилади: матбуот ўзи бизга керакми?
Матбуот керак! У ҳали ўз функцияларини бажаришга, жамиятдаги муаммоларни кўтариб чиқиш, одамларнинг ижтимоий ва сиёсий онгини юксалтириш, фаоллаштириш, фикрлаш, танқид ва таҳлил қилиш салоҳиятини оширишга хизмат қилиш кучига эга. Шу йилнинг июнь ойида бир неча блогерлар билан Россиянинг Санкт-Петербург шаҳрига борганимизда, 660 минг нусхада чиқувчи «Районы и кварталы» газетаси таҳририятида нашр бош муҳаррири билан учрашган эдик. Санкт-Петербург шаҳри маъмурияти Матбуот ва оммавий ахборот воситалари билан алоқалар бўйича қўмитасининг молиявий кўмагида чиқарилувчи бу газета аҳолига бепул тарқатилади.
Ўша суҳбатда бош муҳаррир интернет ва ижтимоий тармоқлар ривожи Санкт-Петербург матбуотига ҳам жиддий таъсир кўрсатаётгани, аксарият муштарийлар ва реклама берувчилар интернет сайтларини устун ва мақбул кўраётганини таъкидлаб ўтган эди. Бироқ бу матбуот кераксиз бўлиб қолганини англатмаслиги, у ҳамон давлат органлари ва халқ ўртасида кўприк вазифасини бажараётганини таъкидлаб ўтди. Бунга исбот сифатида интернетдан асосан 30-35 ёшгача ёшдагилар фаол фойдаланаётган бўлса, ундан катта авлод босма нашрларни ўқишда давом этаётганини айтди.
Дарҳақиқат, интернет бугун қанчалик оммалашмасин, бутун халқ фақат интернетдан ахборот олишга муккасидан кетмаган. Ҳали жамиятда консерватив фикрловчи, ахборотларни анъанавий ОАВдан олишни маъқул кўрувчи инсонлар жуда кўпчиликни ташкил этади. Баъзилар эса руслар таъбири билан айтганда «напринцип» газета ўқийди. Ҳукумат эса қарор қабул қилишда барча фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини инобатга олиши шарт.
АҚШга сафарим вақтида ҳам бу масалага бир оз қизиққан эдим. Қайси аэропортлар, меҳмонхоналар, ресторанлар, университетлар, ҳатто кўчаларда ҳам газеталар текин қўйиб кетилганига гувоҳ бўлдим.
Туркияда эса катта-кичик савдо нуқталарида кўринарли жойларга газеталар сотиш учун қўйилган бўлиб, уларнинг нархи нон нархидан арзонроқ. Дўкон ёки супермаркетга кирар экансан, нон ва сут билан қўшиб бирор тонгги газетани ҳам олиб кетиш ҳеч қандай қийинчилик, оворагарчилик туғдирмайди.
Кузатиш ва ўрганишларимдан хулоса қилиб айтадиган бўлсам, матбуот бугунги Ўзбекистон учун ҳар қачонгидан ҳам зарурроқ, аммо унга бўлган муносабат, матбуот билан ишлаш шакллари ва механизмлари тубдан ислоҳ қилиниши шарт. Бу ислоҳотлар Ўзбекистондаги ҳозирги иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий вазиятдан келиб чиқиб, қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим, деб ҳисоблайман.
Биринчидан, ҳукумат, партиялар, вазирлик ва ташкилотлар, ҳокимликлар газеталари аҳолига бепул тарқатилиши лозим. Чунки бу нашрлар ўз муассисининг тарғибот воситаси ҳисобланади. Қолаверса, газета чоп этиш харажатлари муассисни жуда қийин аҳволга ҳам солиб қўймайди, бунинг учун бюджетдан алоҳида маблағ ажратилса, вақти келиб бу маблағлар нафақат ўзини оқлайди, балки иқтисодий жиҳатдан фойда келтиришни ҳам бошлайди. Чунки дейлик «Халқ сўзи» газетаси беш миллион нусхада чоп этилиб, аҳолига бепул тарқатилса, бу камида 5-6 миллионлик тайёр аудитория дегани. Табиийки бундай аудитория ҳар қандай реклама берувчини қизиқтиради, кўп ўтмай газета саҳифаларидаги рекламалар уни чоп этишдаги барча харажатларни қоплаб, фойда келтиришни бошлайди. Ўша беш миллион газетанинг ортидан минглаб одамлар иш ва доимий даромад билан ҳам таъминланади.
Иккинчидан, газеталарни сотиш ва етказиб бериш механизмлари, усул ва кўринишлари такомиллаштирилиши зарур. Газеталар чиққан куниёқ ўқувчилар қўлига тўлиқ етиб бормаса, барча уринишлар бекор. Шунингдек, уларни Матбуот тарқатувчи дўконларида эмас, балки барча дўкон ва супермаркетларда сотиш мумкин бўлса, бунинг учун махсус витрина ва пешлавҳалар қўйилса, хуллас, газеталар бошқа харидоргир маҳсулотлар каби одамлар кўз ўнгида турса, борлиги билиниб турса, ўқишга рағбат кучайиши эҳтимолдан йироқ эмас.
Бу масалада энг аввало узоқ қишлоқ ва шаҳарларда газета ва журналларни обуначилар қўлига ўз вақтида тезкорлик билан етказиб бериш механизмлари жорий этилиши лозим. Бунда маҳалла институти тажрибасидан фойдаланиш мумкин. Маҳалла маркази ёки кўчаларгача етказиб берилган газета ва журналларни уйларга, мактаб ва бошқа муассасалар, ташкилотларга тарқатувчилар танлаб олинади. Уларга маош тайинлаш орқали ўнг минглаб кишилар бандлиги ҳам таъминланади. Такрор айтаман: бу механизм ишга тушиб кетса, иқтисодий жиҳатдан ўзини юз фоиз оқлаб, кейинчалик фойда келтиришга ўтиши аниқ. Чунки етказиб бериш тизими бугун жуда ғариб аҳволда бўлиб, бу тизим орқали нафақат газета ва журналлар, балки бошқа почта жўнатмалари, онлайн тижорат платформаларидан сотиб олинган буюмлар ҳам етказиб берилиши мумкин.
Учинчидан, газеталарнинг электрон шаклларини оммалаштириш ва тарқатишга мўлжалланган мобил илова, махсус сайтлар фаолиятини йўлга қўйиш лозим. Масалан, Туркияда Dergilik деб номланган мобил илова мавжуд. Унда Туркия ва хориждан нашр қилинувчи 300 дан ортиқ газета ва журналларнинг электрон шакли эълон қилиб борилади. Бу нашрларнинг баъзилари пулли, айримлари чекланган миқдорда бепул, баъзи бирлари эса мутлақо текин. Туркиянинг энг йирик мобил операторларидан бири ҳисобланган Turkcell абонентлари бу мобил иловадан чекловларсиз бепул фойдаланишлари мумкин. Бу ерда ҳам газета ва журналларни сотишдан эмас, балки саҳифаларида реклама ва эълонлар бериш орқали даромад кўриш кўзда тутилади. Яъни, реклама берувчига газетами фалон миллион нусхада чоп этилади, қолаверса мобил иловада фалон миллионлик обуначимиз бор ваҳоказо дейилади.
Тўртинчидан, давлат органлари, ташкилотлар, тиббиёт ва таълим муассасаларида, меҳмонхоналар, ошхона ва ресторанлар, маиший хизмат кўрсатиш шохобчаларидаги энг гавжум жойларда газеталар ўқиш, истаса олиб кетиш учун қўйиб қўйилиши лозим.
Бешинчидан, таҳририятларда ҳақиқий, бозор механизмларига асосланган маркетинг ва менежмент йўлга қўйилиши, бунинг имкони бўлмаса, маркетинг ва менежмент бошқа ихтисослашган тузилмалар қўлига топширилиши керак. Жумладан, Матбуот ва ахборот агентлиги қошида босма нашрлар маркетингини юритиш бўйича профессионал марказ ташкил этиш мумкин. Бу марказ газета ва журналларни реклама қилиш, таҳририятлар реклама сиёсатини юритиш, улар номидан тижорат таклифларини тарқатиш ва реклама берувчилар билан музокаралар юритиш каби ишларни амалга ошириши мумкин.
Олтинчидан, босма нашрлар ўртасида рақобатни ошириш, журналистлар касбий маҳоратини юксалтириш учун нуфузли глобал босма нашрлар, жумладан Forbes, National Geografhic, Newsweek кабиларнинг Ўзбекистонда фаолият юритиши, фақат ўзбек тилида чоп этилишини таъминлаш мақсадга мувофиқ. Катта тажрибага эга хориж нашрларининг Ўзбекистонда фаолият кўрсатиб, ўзбек тилида газета ва журналлар чоп этиши ушбу соҳанинг янада тараққий этишига хизмат қилиши аниқ. Зеро 33 млн аҳоли, катта туристик салоҳиятга эга мамлакат глобал нашрлар учун қизиқарли бозор сифатида кўрилиши ҳақиқатдан йироқ эмас.
Еттинчидан, Ўзбекистонда битта бўлса ҳам кунлик хабарлар нашри фаолиятини йўлга қўйиш лозим. Бу нашрда куннинг энг муҳим хабарлари, ҳодисалар, мамлакат ва дунёнинг энг долзарб янгиликлари, сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маданий-маърифий ҳаётдаги воқеа-ҳодисалар тафсилотлари, таҳлил ва танқид бериб борилиши мумкин. Ҳар бир кун учун таҳририятлар ташкил этилиб, уларга алоҳида муҳаррирлар бириктирилиши, янгиликлар бўлими эса энг асосий ва етакчи бўлим сифатида фаолият кўрсатиши мумкин.
Санжар Саид, блогер, журналист. Айни вақтда Туркиянинг Кастамону университети PR ва реклама йўналиши магистранти.