2020 թվականը մեզ շատ հոգսեր բերեց, բայց այսօր ուզում եմ հիշել ևս մեկ պատմական իրադարձություն՝ ԽՍՀՄ-ում առաջին McDonald's-ի բացման 30-ամյակը:
30 տարի առաջ, ինչպես և այսօր, Հայաստանը զբաղված էր Ղարաբաղով և այս իրադարձությունը կարող էր աչքի չընկնել:
Հայաստանում արդեն որերորդ տարին է լուրեր են շրջանառվում McDonald's-ի առաջին կետի բացման մասին: Այս ապրանքանիշի ժամանումը ԽՍՀՄ այնքան նշանակալի էր, որ բացմանը ներկա էր նույնիսկ նախագահ Բորիս Ելցինը:
Ֆաստֆուդ-ռեստորանում հերթը հասել է այնպիսի էպիկական չափերի, որ հայտնվել է Գինեսի ռեկորդների գրքում: Հսկայական հերթը զբաղեցրել էր Պուշկինի հրապարակի մեծ մասը, իսկ հաստատության աշխատակիցները ստիպված են եղել աշխատել արտակարգ ռեժիմով:
Ինչ է մնացել ԽՍՀՄ-ում առաջին Մակդոնալդսի բացման կադրից դուրս
ԽՍՀՄ-ի ղեկավարությունն ու մայրաքաղաքային պաշտոնյաները երկար են մտածել՝ հարկավո՞ր է արդյոք Խորհրդային երկրում արագ սննդի ամերիկյան ռեստորան: Հանրային սննդի ցանցի բանակցային գործընթացը Խորհրդային պաշտոնյաների հետ զբաղեցրել է 14 տարի:
McDonald's-ում հասկանում էին, որ ԽՍՀՄ-ում ամերիկյան ֆրանշիզայի բացումը դժվար կլինի, այդ պատճառով պայմանավորվելու են ուղարկել Կանադական ստորաբաժանման նախագահ Ջորջ Կոհոնին:
Կոհոնը հանդիպել է խորհրդային պատվիրակության հետ 1976 թվականի ամառային Օլիմպիական խաղերի ժամանակ Մոնրեալում: Սակայն ԽՍՀՄ-ում էքսպանսիայի պլանի իրագործումը տարիներ է տևել: Միայն 1988 թվականի ապրիլին պայմանագիր ստորագրվեց Կանադական «Մաքդոնալդս Ռեստորանթս օֆ Կանադա Լիմիթեդ» ընկերության և Մոսկվայի Քաղաքային գործադիր կոմիտեի հանրային սննդի գլխավոր վարչության միջև համատեղ ձեռնարկություն ստեղծելու մասին:
Ոչ ոք չգիտեր, թե ինչպես պետք է աշխատել խորհրդային ռուբլու հետ: ԽՍՀՄ-ում արժույթի համար մահապատիժ էր սպառնում, և բոլոր արտահանա-ներմուծման գործառնությունները կատարվում էին բացառապես ռուբլիով: Նման յուրահատուկ արժույթը, իհարկե, չի գնանշվել համաշխարհային շուկայում: Մաքդոնալդսի ղեկավարությունը լրջորեն վախենում էր միլիոնավոր վնասներից, բայց այնուամենայնիվ որոշել էր ռիսկի դիմել:
Պետք չէ մտածել, թե Մոսկվայում արագ 900 տեղանոց ռեստորան են կառուցել և սկսել են համբուրգերներ վաճառել խորհրդային երիտասարդ քաղաքացիներին: Նախագիծը կարևոր էր, և ընկերությունը ներդրել է 50 մլն դոլար միայն մեկ հաստատություն բացելու համար (Պուշկինի հրապարակի McDonald's մնացել է միակն Ռուսաստանում մինչև 1993 թվականը): Նրանք ստիպված էին կառուցել սեփական գործարանը, որը ժամում 14 հազար բուլկի էր արտադրում և օրական մշակում 3000 տոննա կարտոֆիլ:
Ինչպես բացեցին առաջին արևմտյան հանրային սննդի կետը
Բացման օրը Խորհրդային «Մաքի» ղեկավարները սպասում էին հազար այցելու տեսնել: Սակայն մարդիկ սկսել են հերթ կանգնել դեռ առավոտյան ժամը 4-ից, և բացմանը հավաքվել է 5 հազար մարդ: Չնայած այն բանին, որ բացումը տեղի է ունեցել հունվարի 31-ին, և ցուրտ եղանակ է եղել, բացմանը ներկա է եղել ավելի քան 30 հազար մարդ: Դա բացարձակ ռեկորդ էր՝ երեք անգամ ավելի, քան հաճախորդների թվով նախորդ ռեկորդը Բուդապեշտում առաջին աշխատանքային օրը (9 հազար մարդ):
Ժողովուրդն արդեն փոփոխությունների էր ձգտում, և հետաքրքրասիրությամբ նայում էր արևմտյան կենսակերպին: Ժամանակն էր բարձրացնել երկաթե վարագույրը, և կերակրել ռուս մարդկանց արտասահմանյան սննդով:
Մոսկվայի կառավարությունը որոշել է, որ ռեստորաններից մեկը կարող է հատկացնել ամերիկյան հաստատությանը: Ընտրությունը կանգ է առել ոչ պոպուլյար «Լիրա» սրճարանի վրա, որը գտնվում էր մայրաքաղաքի կենտրոնում:
Հաստատության մոտ հավաքվել էին նաև լրագրողներին բողոքողները, որոնք պնդում էին որ Մաքը ժողովրդից պարզապես գումար է կորզում: Կոկա-Կոլան և համբուրգերները էժան չէին: 1990 թվականին սովորական համբուրգերն արժեր 1,5 ռուբլի, իսկ «Բիգ Մաքը»՝ 3 ռուբլի 75 կոպեկ: Երեք ռուբլու դիմաց կարելի էր գնել երթևեկությամ ամսեկան տոմս: Եվ Խորհրդային մարդու աշխատավարձը հարյուր ռուբլիից մի փոքր բարձր էր:
Սակայն McDonald's-ը ռուսաստանցիներին ցույց տվեց այլ մակարդակի ծառայություն: Հետաքրքիր է դիտել, թե ինչպես է երիտասարդը զարմանքով պատմում, որ թափել է իր կոկտեյլը և նրան փոխարինել են այն անվճար: Անսովոր էր նաև անձնակազմի վարքը (ընդամենը ռեստորան են վարձել 600-ից ավելի աշխատակիցներ): Գանձապահներն ու այլ աշխատակիցները ժպտում էին: Շատ այցելուներ չէին հասկանում, թե ինչից էին այդքան ուրախ և մտածում էին, որ ծիծաղում են իրենց վրա:
Ինչպես նշում են տարբեր ռեպորտաժներում, հյուրերը ժամանում էին նույնիսկ Հայաստանից, Վրաստանից և այլ ԽՍՀՄ երկրներից: Այսինքն մարդիկ վճարում էին տոմսի և հյուրանոցի համար:
Այսօր նախկին ԽՍՀՄ երկրներում՝ Ռուսաստանում բացվել է McDonald's-ի շուրջ 760 ռեստորան, Ուկրաինայում շուրջ 90 ռեստորան, Բելառուսում շուրջ 20 ռեստորան, Ղազախստանում շուրջ 17 ռեստորան, Ադրբեջանում շուրջ 17 ռեստորան, Լիտվայում շուրջ 16 ռեստորան, Վրաստանում շուրջ 15 ռեստորան, Լատվիայում շուրջ 13 ռեսրորան, Էստոնիայում շուրջ 10 ռեստորան, Մոլդովայում շուրջ 5 ռեստորան և համբուրգերներով ու կարտոֆիլ ֆրիյով կարծես թե այլևս ոչ ոքի չեք զարմացնի: Սակայն հետաքրքիր է կարդալ և տեսնել, թե ինչպես է ամեն ինչ սկսվել 30 տարի առաջ և մտածել, թե ինչպես ենք մենք բոլորս փոխվել այս տարիների ընթացքում:
ԽՍՀՄ երկրներից McDonald's-ը բացակայում է միայն Հայաստանում, Ուզբեկստանում, Տաջիկստանում, Թուրքմենստանում, Ղրղզստանում: