Арассыыйа киэҥ киэлитигэр ордук улахан куораттар олохтоохторо дьиҥнээх айылҕа аһа диэни умнубуттара ыраатта. Чуолаан Саха сиригэр итинник кыһалҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, куоракка да олорор хас биирдии саха киһитэ тыа сириттэн төрүттээх-уустаах, дьонноох, аймахтаах, билсиилээх. Ол да иһин уһун кыһыҥҥа сибиэһэй ынах этин, үүтүн, балыгы, мүөтү булар кыахтаах. Саха сирин сүөһүтэ, сылгыта дэлэй уулаах киэҥ сыһыыларга көҥүл мэччийэр, балыга ыраас уулаах күөллэргэ устар, ыҥырыалара хиимийэтэ суох ыраас сыһыыга көтөр буоланнар, бородууксуйа барыта ыраас, дьиҥнээх. Ити хайдах ситиһиллэрий?
Саха этин иҥэмтэтэ
Былыр-былыргыттан сахалар эти “ыраас” уонна “кирдээх” диэн араараллара. Идэһэ оҥостуохтаах сүөһүлэригэр, балыктарыгар улахан болҕомтону уураллара. Кини хайдах туруктааҕын, хайдах оту сиирин, хайдах усулуобуйаҕа турарын кыраҕытык кэтииллэрэ. Сүүһүнэн сылларга саха сөбүлүүр этэ – ынах уонна убаһа этэ. Сылгы – айылҕаттан чэнчис харамай. Туос аччык да буоллар, кини түүнүктээх оту сииртэн аккаастаныаҕа. Сыһыыга да сылдьан, онно үүнэр тыһыынча оттон саамай үчүгэйин, минньигэс амтаннааҕын, иҥэмтэлээҕин талан сиэҕэ. Ынах, тайах, тыатааҕы этин курдук, таба этэ эмиэ “ыраас” эккэ киирэр. Оттон тобох аһы сиир сибиинньэни, олбуорга ыһыллыбыт аһы итигэстиир кууруссаны сахалар үгүстэрэ сирэллэр.
Билим быһаарарынан, хоту дойду олохтоохторо убаһа этигэр тардыһыылара хааннарыгар сытар. Эмчиттэр этэллэринэн, Саха сирэ тыйыс килиимэттээх буолан, киһи этигэр-сиинигэр холестерин, липидтар курдук буортулаах эттиктэр үөскүүллэр. Олор атеросклероз курдук куһаҕан ыарыыга тиэрдиэхтэрин сөп. Оннук түгэҥҥэ сылгы этэ аһылык эрэ быһыытынан буолбакка, эмп быһыытынан эмиэ туһалаах. Убаһа этин күннэтэ сиэтэххэ, ишемия, саахар диабета, хаан баттааһына курдук ыарыылары билимиэххэ сөп.
Саха кыылларын этэ олус сыалааҕа, кытаанаҕа доруобуйаҕа туһалаах дуо? Саха сылгыта төгүрүк сылга көҥүлгэ сылдьан, ыраас салгынынан тыынар, ыраас оту сиир. Саха ынаҕа эмиэ оннук усулуобуйаҕа сылдьар. Сылгыттан уратыта диэн, кыһыҥҥы тымныыга кини хотоҥҥо киирэр. Тымныыга үөрэммит сүөһү, сылгы сыата эми иҥэринэр, эмп састааптанар.
Убаһа быара эмиэ доруобуйаҕа олус туһалаах. Кэмиттэн кэмигэр тоҥ быары кыһан сиир киһини анемия курдук хаан ыарыыта буулаабат.
Балык бараммат баайа
Тууччах, муксуун, уомул, хатыыс, күндүөбэй, чыыр, сордоҥ – Саха сирин минньигэс балыктарыттан сорҕолоро эрэ. Көннөрү мииннээн иһэртэн ураты ыһаарылаан, тууһаан, хатаран сииргэ сүүһүнэн ырысыап баар. Олортон саха дьонун кутун туппут аһылык – кыһыллар балык. Кыһылларга бытарҕан тымныыга бултаныллыбыт балыкбарсар. Уопуттаах балыксыттар “өлүөн иннинэ мөхсүбүт балык амтана да, сыта да уларыйар” диэн этэллэр. Онон тута тоҥорууга эмиэ туһунан ньымалар бааллар. Дьиктитэ диэн, сахалар тоҥ балыгы кытта... итии чэйи иһэллэр.
Үүттээх үрэхтэр, арыылаах хайалар
Саха ынахтара уонна биэлэрэ – харса суох, хорсун харамайдар. Оттон үүттэрэ олус сыалаах, арыылаах. Ол да иһин саха үүтэ ураты минньигэс. Сахалар сүүһүнэн сыллар усталарыгар үүт ас арааһын астыыллара. Күөрчэх, суорат, арыы, чохоон, хайах, быырпах, кымыс... Бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаспат ураты минньигэс уонна доруобуйаҕа саарбаҕа суох туһалаах үүт астар. Үрүҥ ас, бэл, сэллик курдук ыарахан ыарыыны эмтиирин туһунан сүүһүнэн литэрэтиирэ, учуонай дакаастаата. Оттон аҕыйах күҥҥэ үрүҥ аһы аһаабыт киһи хайдах курдук тупсарын, сэргэхсийэрин саха тыллаахха дакаастыыр наадата суох.
Саха чэйин минньигэс амтана
Саха дьоно айаҥҥа турунаары туран, сиэр-туом быһыытынан эккэ-сииҥҥэ күүһү иҥэрэр чэйи иһэр үтүө үгэстээхтэрэ. Кэлбит ыалдьыты итии чэйинэн көрсөр үгэһи күн бүгүн хас хаһаайка барыта тутуһар. Саха сирин сайыныгар ыксалынан үүнэр от-мас ити кылгас болдьоххо бары наадалаах битэмиини иҥэринэр дьикти аналлаах. Сахалар от чэйи олус сөбүлүүллэр. Дьыл хайа баҕарар кэмигэр хомуллар кучу (иван-чай) чэйи араастаан астаан, харайаллар. Күһүөрү ситэри ситэр дөлүһүөн, отон, дьэдьэн, моонньоҕон, хаптаҕас уга, сэбирдэҕэ, отоно чэйи тупсарар, минньитэр. Билигин хас биирдии хаһаайка бэйэ сирин-уотун отун-маһын хомуйан, чэй оҥосторго интэриэстээх. Чэйи сөбүлээбэт, сэҥээрбэт саха диэн суох. Чэйдээх сандалы тула кэпсээн тэнийэр, сыһыан олохтонор, олох түстэнэр.
Ити курдук, Саха сирин хас биирдии ото-маһа туһалаах, иҥэмтэлээх, сыаналаах. Аан дойду полуфабрикаттарынан аһылыктана олорор буоллаҕына, саха дьоно айылҕалара анаан үүннэрбит отун-маһын туһаҕа таһаараллар, бэйэ сүөһүтүн, сылгытын этин сыаналыыллар, хайгыыллар.