– «Баштәржемә» автоматлаштырылған мәғлүмәт системаһын булдырыу идеяһы нисек барлыҡҡа килде? Был проектты ижад итеү өсөн төп сәбәпсе нимә? –Йәмғиәттең ҡануни ихтыяжы һәм зарурлығы сигендә тыуҙы ул. Берҙән, юрист һәм IT өлкәһендәге белгес булараҡ, федераль һәм республика ҡануниәтенең туранан-тура нормаларын иғтибарһыҙ ҡалдыра алманым. РФ ‘’Рәсәй халыҡтары телдәре” законына (№ 1807-1, 16-сы статьяһының 2-се өлөшө) ярашлы, рәсми документтар, яҙыуҙар, мисәттәр һәм башҡа элементтар рус телендә генә түгел, республикаларҙың дәүләт телдәрендә лә рәсмиләштерелергә тейеш. Башҡортостанда был туранан-тура «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” (№ 216-з,14-се статьяһының 2-се өлөшө) Законында нығытылған, унда ойошмаларҙың исемдәре һәм рәсми текстар башҡорт телендә ҡабатланырға тейеш тип әйтелә. Бынан тыш, «Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау тураһында»ғы Закондың 8-се статьяһының 2-се өлөшө РФ субъекттарының дәүләт телдәрендә тауарҙар һәм хеҙмәттәр тураһында мәғлүмәт биреү хоҡуғын бирә. Әгәр Закон мотлаҡ үтәлергә тейеш тип ҡараһаҡ, ул ваҡытта кешеләрҙең һәм ойошмаларҙың быға ихтыяжы тыуыуы асыҡ күҙаллана. Икенсенән, Башҡортостан Республикаһының төрлө мөйөштәренән дуҫтарым, эшҡыуарҙар бер үк һорау менән даими мөрәжәғәт итте: "Алтаҡталар, эш сәғәттәре яҙыуы йәки рәсми иғлан, белдереүҙәрҙе башҡортсаға дөрөҫ тәржемә иткән белгесте ҡайҙан табырға? Асыҡланыуынса, хатта һанлаштырыу дәүерендә лә был ябай ихтыяж да ҡәнәғәтләндерелмәй ҡала, ҡатмарлы мәсьәләгә әйләнә. Шул ваҡыт был процесты автоматлаштырып, уны һәр кемгә тотҡарлыҡһыҙ һәм сикләүҙәрһеҙ алыуҙы тәьмин итергә ваҡыт тигән аңлау килде. Шулай итеп, эшҡыуарлыҡҡа, дәүләт һәм муниципаль власть органдарына законды теүәл үтәргә ярҙам итеүҙән тыш, башҡорт телен үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, уны көндәлек тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө иткән “БашТәржемә” проекты барлыҡҡа килде. Был ябай программа ғына түгел, ул һанлы дәүерҙә мәҙәниәтебеҙ үҫешенә лә үҙенең һиҙелерлек өлөшөн индерә. – Эште нисек башлап ебәреүегеҙ хаҡында һөйләһәгеҙ ине: тәүҙә нимәгә тотондоғоҙ һәм ниндәй баҫҡыстар үттегеҙ? – “БашТәржемә” – ул техник проект ҡына түгел, ә тәрән анализды, аныҡ ҡарарҙарҙы һәм ентекле эште талап иткән етди эшмәкәрлек. Процесс тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас, уның этаптарын айырып күрһәтәйем. Эште башлау өсөн хоҡуҡи нигеҙ кәрәк ине. Ул булды. Беренсе аҙымыбыҙҙы юридик аудит тип нарыҡлайыҡ. Федераль закондарҙы ғына түгел, дәүләт телдәрен ҡулланыуҙы көйләүсе республика нормаларын да ентекле өйрәндем. «Тәржемә» генә түгел, ә ҡануниәттең бөтә талаптарына яуап биргән система булдырыу мөһим ине. Икенсе этап – ул технологик старт: алгоритмдар һәм мәғлүмәттәр базаһы булдырыу. Был системаның BPM моделен (BPM-модель (ингл. Business Process Management бизнес-процестар менән идара итеү) – бизнес-процестарҙың график йәки текст тасуирламаһы, ул ойошмаларға уларҙың нисек эшләүен аңларға, нескә урындарҙы асыҡларға һәм уларҙы яҡшыртыу юлдарын табырға ярҙам итә), уның эш алгоритмын эшләү, оҡшаш ҡарарҙарҙы тәрән анализлау, кәрәкле алымдарҙы ҡулланыу, хәүефһеҙлек һәм тиҙлектең заманса талаптары, «артыҡ ҡатмарлаштырылмаған» интерфейс эшләү идеяһын эҙләү һәм мәғлүмәттәр базаһын булдырыу тигән һүҙ. Өсөнсө баҫҡыс – бета-версиянан кире бәйләнешкә тиклем тикшереү. Бер IT продукт та күп этаплы һынауһыҙ эшләй башламай. Башта система «хәрби мөхиттә», яһалма мәғлүмәттәр менән, һуңынан ҡулланыусыларҙың реаль һорауҙарында тикшерелә. Бигерәк тә ҡулланыусылар менән кире бәйләнеш ҡиммәтле була, улар техник яҡтан күренмәгән нескәлектәрҙе асыҡлай. Мәҫәлән, һүҙҙең яртыһы рус телендә, икенсеһе инглиз телендә булған ойошмаларҙың атамаһын нисек тәржемә итергә? Дүртенсе баҫҡысты – башлап ебәреү һәм үҫеш юлы тип билдәләргә була: код тормош менән осраша. Һуңғы баҫҡыс – эште башлап ебәреү. Әммә минең өсөн был туҡталыш нөктәһе түгел, ә ҡуҙғалыш! Хәҙер система даими рәүештә камиллаштырыла: функциялар өҫтәлә, система хәрәкәткә килә. Сөнки тел – ул "тере организм” һәм “Башҡорт тәржемәһе" уның менән бергә үҫергә тейеш. – Кодтың тормош, йәмғиәт менән тәүге осрашыуы нисек үтте? – Был тулҡынландырғыс һәм ысын мәғәнәһендә тарихи ваҡиға булды – туған тел тураһында ошондай хәстәрлек менән яҙылған код юлдары тәүге тапҡыр ысын кешеләр, беҙҙең йәмғиәт, республика менән осрашты. "БашТәржемә”нең университет һынауы үтеүе – ул теорияның практика менән осрашҡан нөктәһе. Өфө университеты диуарҙарында, башҡорт филологияһы кадрҙарын сүкегән урында, система тәүге етди һынау үтте. Филология фәндәре докторы, профессор, башҡорт филологияһы факультеты деканы Гөлфирә Риф ҡыҙы Абдуллина етәкселегендәге ҡеүәтле белгестәр менән бергә эске тестан башланыҡ. Уның командаһы һәр тел конструкцияһын, һәр грамматик форманы һәм система интерфейсын тикшереп, нескә эш алып барҙы. Был техник тест ҡына түгел, ә башҡорт теленең рухын һәм хәрефен ысын экспертизалау ине. Киләһе аҙымыбыҙ – башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошма һәм уның директоры Гөлназ Рауил ҡыҙы Йосопова менән хеҙмәттәшлек. Уның командаһы системаны һынап ҡына ҡалманы – "БашТәржемә"нең эшҡыуарлыҡ һәм дәүләт учреждениеларының реаль бурыстарын нисек хәл итә алыуы кимәлен билдәләп, уға йән өрҙө. Уларҙың оперативлығы һәм проблемаларҙы тәрән аңлауы беҙҙең өсөн әһәмиәтле булды. Артабан "БашТәржемә" дәүләт кимәлендә – Премьер-министрҙың беренсе урынбаҫары Урал Таһир улы Килсенбаев етәкселегендәге Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Комиссия алдында һынау үтте. Урал Таһир улы системаны төрлө яҡлап ентекле баһаланы, уның туранан-тура күҙәтеүе аҫтында системаның Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенең рухына һәм хәрефенә ни тиклем тап килеүенә хоҡуҡи анализ бирелде; техник экспертиза үткәрелде – "капот аҫтында" алгоритм нисек эшләй, үҫеш өсөн ниндәй юлдар бар; контент-аудит – система документтарҙа һәм яҙыуҙарҙа рәсми ҡулланырға мөмкин булған дөрөҫ тәржемә яһауҙы, эксперттарҙың шәхси яуаплылығын, квалификациялы тәржемәне таныуҙы һәм системаның берҙәм операторын гарантиялаймы? Шулай итеп, кодтың һанлы технологиялар менән башҡорт теленең «тере күпер»ен һалған тормош, йәмғиәт менән тәүге осрашыуы уңышлы үтте. –"БашТәржемә" традиция һәм технологиялар араһында тере күпер һалды, тинегеҙ. Ә системаны ҡулланғанда тулҡынландырғыс йәки көтөлмәгән хәлдәр булдымы? Бәлки, йәмғиәттә уның кәрәклеген тойған мәлдәрегеҙ хәтерегеҙҙәлер? – Проектыбыҙ дәүләт баһаһын алған көндө һөнәри ҡаҙанышым тип билдәләйем. "БашТәржемә" күптән инде программа ғына булыуҙан туҡтаны. Бөгөн ул – халҡыбыҙҙың быуаттар буйына дауам иткән традицияларын һанлы киләсәк менән бәйләүсе, ҡанундарҙың ҡоро юлдарын көндәлек ысынбарлыҡ менән, компьютер кодын башҡорт теленең бай мәҙәниәте менән тоташтырыусы тере күпер. Шуға күрә республикабыҙ Башлығы Радий Фәрит улы Хәбировҡа дәүләт телдәрен үҫтереүсе проекттарға эҙмә-эҙлекле ярҙам күрһәткәне, Урал Таһир улы Килсенбаевҡа системаны экспертизаға һәм уны йәмғиәткә ҡулланышҡа индереүгә профессиональ һәм принципиаль ҡарашы, Вадим Петрович Захаровҡа һәм Өфө университеты командаһына баһалап бөткөһөҙ өлөш индергәне, энтузиазмы, эшкә тоғролоғо өсөн айырым рәхмәт һүҙҙәрен еткерергә теләйем. Ләкин төп рәхмәтебеҙ – бөгөндән үк "БашТәржемә"не үҙ эшендә һәм тормошонда файҙаланған бөтә республика буйынса ҡулланыусыларына. Улар – дөрөҫ юлдан барыуыбыҙға иң яҡшы дәлил! –Проектты артабан үҫтерергә ниәтләйһегеҙме? – Һис шикһеҙ! “ БашТәржемә" — ул ғәмәлдәге проект ҡына түгел, ә заман һәм ҡулланыусыларыбыҙҙың ихтыяждары менән бергә атларға тейешле үҫешкән система. Беренсе йүнәлеш – ул, әлбиттә, технологик базаны даими яңыртыу. Беҙ уның өҫтөндә эшләйбеҙ: уңайлы һәм интуитив интерфейс менән, система һәр кемгә — үҙмәшғүлленән алып дәүләт хеҙмәткәренә тиклем – асыҡ булырға тейеш; функционалды киңәйтеү, шул иҫәптән яңы инструменттар; заманса һанлы платформалар менән интеграциялау, сөнки тел ҡағыҙҙа ғына түгел, социаль селтәрҙәрҙә, мессенджерҙарҙа, аҡыллы ҡоролмаларҙа ла йәшәргә тейеш. Әммә технология – ул инструмент ҡына. Проекттың йөрәге –тәржемәнең сифаты һәм дөрөҫлөгө. Шуға күрә беҙ лингвистик базаны, аккредитацияланған эксперттарҙың эшен даими камиллаштырабыҙ, ҡатмарлы осраҡтар өсөн системаны ҡулланыу практикаһын анализлайбыҙ, инновацион алымдар, шул иҫәптән система башҡорт теленең контексын һәм нескәлектәрен эксперт өсөн ярҙамсы булараҡ «аңлаһын» өсөн машиналар уҡыуын индерәбеҙ. –Афарин! Ә "Башҡортостан" гәзитен алдыраһығыҙмы? – Баҫмағыҙҙы ҙур ҡәнәғәтлек менән күҙәтәм — ысынлап та, хәҙерге һанлы форматта "Башҡортостан"дың электрон версияһы минең өсөн — бөгөнгө ритмда тыуған республикабыҙ яңылыҡтары менән танышыу, ҡайҙа ғына йөрөһәм дә, һәр ваҡыт йөмһүриәтебеҙҙәге ваҡиғалар менән хәбәрҙар булыу мөмкинлеге. Әммә ҡағыҙ версияһының үҙенең ылыҡтырғыс көсө барлығын таныйым! Университетта ҡайһы ваҡыт махсус рәүештә уҡыу залына инеп, яңы типография буяуының ҡабатланмаҫ еҫен һулап, бармаҡтарым менән гәзит биттәрен ҡыштырлатыуҙан ҙур кинәнес алам. - Бер аҙ ғына киләсәккә күҙ һалайыҡ әле: башҡорт телендәге баҫмаларҙың артабанғы яҙмышын нисек күҙаллайһығыҙ? Кешеләр башҡорт баҫмаларын, китаптарын уҡырға ынтылһын өсөн махсус инструмент булдырырға кәрәкме? – Башҡорт телендәге баҫмалар – мәғлүмәт йөрөтөүсе генә түгел, ә мәҙәниәтебеҙҙе, тарихыбыҙҙы һәм рухи мираҫыбыҙҙы һаҡлаусы ла. Уларҙың һанлы дәүерҙәге яҙмышы бер аҙ борсолоу ҙа, илһам да тыуҙыра. Башҡорт баҫмаһы юҡҡа сыҡмаясаҡ, хәҙерге донъяла үҙенең ҡабатланмаҫ урынын табып, яңы һулыш кисерәсәк, тип ышанам. Китап һәм гәзит ҡулланыусылар өсөн — туған телдә уҡыуҙан ғорурлыҡ һәм тотоп ҡарап ләззәт алыу, балаларға белем биргәндә – «тере биттәр эффекты» тойҙороу, төп нөсхә һаҡланһын тиһәк, ҡайһы бер текстарҙың ҡағыҙҙа донъя күреүе мөһим. Башҡорт баҫмаларын, китаптарын уҡырға атлығып торһондар өсөн махсус инструменттар булдырыу буйынса ниндәй уйҙармы? Йәш быуынды башҡорт матбуғатына ылыҡтырыу өсөн төрлө инструменттар уйлап табырға кәрәк, мәҫәлән: “Аҡыллы яҙылыу” – уҡыусыларға баҫмаларҙы даими нигеҙҙә тәҡдим иткән алгоритмдар; тулыландырылған ысынбарлыҡ – ҡағыҙ версияның ҡушымта (видео, тауыш, авторҙың комментарийҙары) менән йәнләндерелеүе; берләшмә яратҡан баҫмаларына туранан-тура ярҙам итә алһын өсөн краудфандинг платформалары булдырыу. Һәм, әлбиттә, аудиоподкастар тураһында ла оноторға ярамай — бөгөнгө көндә иң динамик үҫешкән форматтарҙың береһе бит улар! Был – йәштәр һәм эш менән мәшғүл кешеләр араһында башҡорт телен популярлаштырыуҙың ҡеүәтле ҡоралына әүерелеүе ихтимал, сөнки уларҙың уҡырға ваҡыты юҡ, әммә юлда йәки эштә контент тыңлау мөмкинлеге бар. Минеңсә, "һанлы дәүер" – телдәргә хәүеф янамай, ә яңы мөмкинлектәр аса. Иң мөһиме – уларҙы ҡурҡмай, аҡыллы файҙаланыу. ...Айнур Рәүеф улы Хәйбуллин уйлап тапҡан һәм ҙур донъяға сығарған «БашТәржемә» автоматлаштырылған мәғлүмәт системаһының киләсәге ҙур. Иң мөһиме – ул бөгөнгө көн ихтыяжынан тыуған һәм күптәрҙең һорауын ҡәнәғәтләндерер ҡорал. Элек-электән – “Тел – аралашыу ҡоралы” тигән ҡанатлы һүҙҙәрҙе ишетеп үҫтек, ә уның кешенең күңел байлығын, зиһенен, аҡылын, рухи донъяһын сағылдырыусы ла икәнен дә беләбеҙ. Телебеҙ онотолмаһын, уны белергә һәм туған телебеҙҙә аралашырға, ижад итергә теләүселәр күберәк булһын! Уға һаҡсыл мөнәсәбәт һәр ваҡыт һаҡланһын! Айнур Рәүеф улы кеүек алдынғы ҡарашлы кешеләр барында уның киләсәге ышаныслы ҡулдарҙа тип әйтергә урын бар. Гөлназ ҠОТОЕВА әңгәмәләште. Фотолар: шәхси архивтан.
– «Баштәржемә» автоматлаштырылған мәғлүмәт системаһын булдырыу идеяһы нисек барлыҡҡа килде? Был проектты ижад итеү өсөн төп сәбәпсе нимә? –Йәмғиәттең ҡануни ихтыяжы һәм зарурлығы сигендә тыуҙы ул. Берҙән, юрист һәм IT өлкәһендәге белгес булараҡ, федераль һәм республика ҡануниәтенең туранан-тура нормаларын иғтибарһыҙ ҡалдыра алманым. РФ ‘’Рәсәй халыҡтары телдәре” законына (№ 1807-1, 16-сы статьяһының 2-се өлөшө) ярашлы, рәсми документтар, яҙыуҙар, мисәттәр һәм башҡа элементтар рус телендә генә түгел, республикаларҙың дәүләт телдәрендә лә рәсмиләштерелергә тейеш. Башҡортостанда был туранан-тура «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” (№ 216-з,14-се статьяһының 2-се өлөшө) Законында нығытылған, унда ойошмаларҙың исемдәре һәм рәсми текстар башҡорт телендә ҡабатланырға тейеш тип әйтелә. Бынан тыш, «Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау тураһында»ғы Закондың 8-се статьяһының 2-се өлөшө РФ субъекттарының дәүләт телдәрендә тауарҙар һәм хеҙмәттәр тураһында мәғлүмәт биреү хоҡуғын бир