ЯШЧУР. Беларуская міфалогія ў карнавальных касцюмах ад КРАМАМАМА

Лічыце, што Драконы і падобныя ім міфалагічныя істоты - уласцівыя толькі для казак братоў Грым або для брытанскага фальклёру? І дарма! Айчынная міфалогія дае наш, суворы беларускі адказ: ЯШЧУР!

Яшчар – гэта міфічная істота, небяспечная але неабходная, нешта накшталт дракона. Па меркаваннях дасьледчыкаў культуры, мае дачыненне да рытуальнага шлюбу з татэмнай істотай (дзяўчынай) і выбудоўваннем з ёй пазітыўных адносін.

Цмо­ку-яшча­ру (па­срэд­ні­камі па­між ім і людзь­мі бы­лі ве­шчу­ны, валх­вы, ша­ма­ны) лю­дзі ра­бі­лі ах­вя­ры, каб вы­пра­сіць пэў­ныя да­бро­ты.

Сучасная рэпліка амулета-цмока знойдзенага ў Віцебску ў слою ХІІ ст.

Медальён з цмокам - элемент помніка першаму гамяльчаніну. Выява грунтуецца на археалагічнай знаходцы канца 1980-х

Яшчар (Яшчур) — язычніцкае боства-зьмей (або дракон), уладар мора і падземных вод. Яго капішчы размяшчаліся ля балот, азёр і рэк.

Упершыню згаданы ў польскіх лацінамоўных крыніцах у ХV ст. У якасці ахвяр Яшчару прыносілі чорных кур і маладых дзяўчын, што адлюстравалася ў шматлікіх павер’ях, дзе змей (часцей за ўсё вуж) забірае сабе дзяўчыну і робіць сваёй жонкай.

У сялян на тэрыторыі сучаснай Пастаўшчыны да ХХ ст. існавала гульня ў Яшчара, дзе юнак ці хлопчык, выконваючы ролю аднаіменнага персанажа, выбіраў сабе «нявесту».

Менавіта “Яшчар” з вёскі Гута прэтэндуе на ўключэнне ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў.

Сама па сабе гульня “Яшчар” (дзесьці яе называлі “Яшчур” альбо нават “Цмок”; зафіксавана 18 варыянтаў гульні) калісьці была распаўсюджаная па ўсёй Беларусі. Першыя яе запісы датуюцца канцом ХІХ — пачаткам ХХ стагоддзя.

У даўніну ў “Яшчар” гуляліся ўвесну і на Купалле. Паступова гульня перастала быць выключна вяснова-летняй, у яе пачынаюць гуляць у пост узімку перад Калядамі, і ўвесну перад Вялікаднем. А цяпер — і на валачобных вячорках на Вялікдзень. Паколькі вянок у “несезон” плесці не было з чаго, яго замянялі дзявочай хусткай альбо іншымі рэчамі.

Яшчар мог спецыяльна апранацца ў вывернуты кажух, шапку, падпярэзвацца дзягай альбо ручніком.

Яшчарам звычайна быў хлопец, вакол якога “паненкі” з песнямі вадзілі карагод. Яшчар жа забіраў у абранай ім дзяўчыны вянок, і каб вярнуць яго, тая павінна была выканаць пэўныя заданні. Лічыцца, што гэта быў абрад-ініцыяцыя для дзяўчат і маладзіц, каб яны атрымалі сілу ад яшчара, які сімвалізаваў мужчынскі пачатак, і потым нараджалі моцных здаровых дзяцей.

Сёння гульня ў Яшчура з'яўляецца нашай нематэр'яльнай каштоўнасьцю, унікальным скарбам, што застаўся нам ад далёкіх продкаў. Размова вядзецца аб уключэнні гэтага архаічнага абрада ўва міжнародны сьпіс каштоўнасьцей UNESCO.

Рытуальнае ўшанаванне розных "гадаў" на тэрыторыі сучаснай Літвы-Беларусі было шырока распаўсюджана з глыбінных часоў. Найбольш раннія знойдзеныя выявы – сведчанні культу змей (яшчураў, драконаў) адносяцца яшчэ да канца верхняга палеаліту (12‑10 тыс. год таму).

Галоўка зьмяі з рогу са стаянкі Асавец (позьні палеаліт). Знаходка 2018 года

Значэнне гэтага вобраза як сімвала ўрадлівасці прысутнічае ў ранняй міфалагічнай сімволіцы старажытных дапісьменных культур нашых продкаў-земляробаў. Гэты мiфалагiчны матыў выяўляецца і ў легендзе пра святога Юрыя-Георгiя, што перамог Дракона-змея.

Бранзалет са зьмяінаголовымі канцамі ХІ-ХІІ ст.ст. з Валожыншчыны

Вядома, што ў даўнія часы амаль у кожнай вясковай хаце трымалі вужоў пад печчу, кармілі і ўсяляк аберагалі іх, таму што ў вобразе вужа ўяўлялі сабе дамавіка, які ахоўвае гаспадарку.

Вужыны Кароль на кафле з вялікакняскага палацу ў Вільне

Таксама засведчана, што разам з вужамі шанавалі і гадзюк. Так, хатняя змяя-заступніца ласкава называлася "гад-гаспадарык". Паводле старадаўніх звычаяў, хатняя змяя ўвасабляла душу, як памерлага сваяка, так і цяперашняга гаспадара, або іншага чальца сям'і, двайніком якога яна з'яўлялася. Таму смерць хатняй заступніцы магла выклікаць і смерць гаспадара. І наадварот: пасля смерці каго-небудзь з сямейнікаў магла памерці і хатняя змяя.

Кароль Ягайла змушае да хросту паганцаў

Вынішчыць вужоў і гадаў, якія меліся ў кожнай хаце, загадаў у 1387 годзе кароль і вялікі князь Уладзіслаў-Ягайла, чым выклікаў па словах сьведкаў таго часу, страшэннае абурэнне ўсёй Літвы (тобок жыхароў Вялікага Княства Літоўскага). Лічыцца, што ў тыя часы былі знішчаны "забабоны літоўскія" -- ўсе гады і капішчы ў іх гонар.

Але і праз 150 гадоў пасол ад Святой Рымскай імперыі, Сігізмунд Герберштэйн, занатаваў існаванне гэтага культу ў нашым рэгіёне...

Наш каталог карнавальных тавараў прапануе розныя варыянты стварэння вобраза Яшчура: ад аксэсуара-шапкі да суцэльнага касьцюма-кігурумі.

Стварайце разам з нашымі дзеткамі непаўторны Сьвет беларускай міфалогіі!