Найти в Дзене
TURFA OLAM

Мухаммад Рахимхон II Феруз ва Хива хонлиги

Мухаммад Рахим хива хони Саид Мухаммад оиласида 1845 йилда таваллуд топади. У бошлангич маълумотни хусусий муаллимдан олади, бироз муддат мадрасада тахсил куради. Кейин эса унга шахсан Мухаммад Ризо Огахийнинг узи устодлик килади. Унга шеърият сирларидан, тарихдан ва асосан таржима илмидан сабок беради. Мухаммад Рахим Ал-Хоразмий, Ал-Беруний, Махмуд аз-Замахшарий, Нажмиддин Кубро, Пахлавон Махмуд каби улуг алламолар хакида дастлаб Огахийдан тахсил олади. 1864 йилнинг 22 сентябрида Мухаммад Рахим 19 ешида отаси саид Мухаммаднинг вафотидан кейин отаси урнига хива хони тахтига утиради ва Мухаммад Рахимхон 2 номи ила фармонлар чикаришни бошлайди. Мухаммад Рахимхон 2 адабиетга ешлигидан хавас куяди. Алишер Навоий, Мунис Огахий, Низомий Ганжавий сингари шоирларнинг асарларини кунт билан урганиб узи хам уларга эргашиб шеърлар бита бошлайди. У шеърларида узига Феруз голиб, бахтли, саодатли Тахаллусини ишлатади. Феруз билан бир даврда яшаб ижод килган олимлар ва ижод ахли уни фукаропарвар, адо

Мухаммад Рахим хива хони Саид Мухаммад оиласида 1845 йилда таваллуд топади. У бошлангич маълумотни хусусий муаллимдан олади, бироз муддат мадрасада тахсил куради. Кейин эса унга шахсан Мухаммад Ризо Огахийнинг узи устодлик килади. Унга шеърият сирларидан, тарихдан ва асосан таржима илмидан сабок беради. Мухаммад Рахим Ал-Хоразмий, Ал-Беруний, Махмуд аз-Замахшарий, Нажмиддин Кубро, Пахлавон Махмуд каби улуг алламолар хакида дастлаб Огахийдан тахсил олади. 1864 йилнинг 22 сентябрида Мухаммад Рахим 19 ешида отаси саид Мухаммаднинг вафотидан кейин отаси урнига хива хони тахтига утиради ва Мухаммад Рахимхон 2 номи ила фармонлар чикаришни бошлайди. Мухаммад Рахимхон 2 адабиетга ешлигидан хавас куяди. Алишер Навоий, Мунис Огахий, Низомий Ганжавий сингари шоирларнинг асарларини кунт билан урганиб узи хам уларга эргашиб шеърлар бита бошлайди. У шеърларида узига Феруз голиб, бахтли, саодатли Тахаллусини ишлатади. Феруз билан бир даврда яшаб ижод килган олимлар ва ижод ахли уни фукаропарвар, адолатли ва рахмдил хукмдолардан бири сифатида талкин киладилар. Феруз уз даврида ижод ахли билан бирга оддий халкни хам кайгуриб уларга енгиллик яратиш илинжида яшади ва шунга эришди хам. Фактларга таянадиган булсак Ферузнинг даврида аникроги 1870 йилда Хивада 700 дан ортик майда хунармандчилик устахоналари мавжуд булган.

-2

Шулар жумласидан 54 буекчилик, 37 та этикдузлик, 33 та махси ва кавушдузлик устахоналари хон буюртмасига асосан ва ахолининг кундалик зарурати учун мунтазам фаолият олиб борган. Шахарда дуконлари булган 200 дан ортик савдогарларнинг 56 нафари баколлик, 38 таси баззозлик, 32 таси чой ва тамакифурушлик билан яна 15 та чопонфурушлик билан шугулланишган. Сонлардан маълумки Хива хонлигида хунармандлар ва савдогарлар шунингдек оддий халкнинг хам ижтимоий хам иктисодий ахволи айтарли даражада яхши булган. Кукон хонлиги ва Бухоро амирлигининг Чор Россияси томонидан босиб олиниши Хива хонлигига жиддий таъсир утказган. Негаки эндиги навбат Хива Хонлиги эди ва шундай булди хам. 1873 йилда Хива хонлигининг Чор Россияси томонидан забт этилиши хонликни Россияга вассал этиб куйди. 1873 йилнинг 12 августидаги фон Кауфман ва Мухаммад Рахимхон Феруз уртасидаги Гандимиен шартномасидан кейин Хива хонлигин конунан чор Россиясияга карам эди. Феруз шундай шароитда хам хонликнинг ижтимоий иктисодий ва маданий хаетини яхшилашга уринди.

-3

Ферузнинг 1871 йилда Кухна Арк каршисида 76 хужрадан иборат уз номига курдирган мадрасаси сузимизга яккол исботдир. Мухаммад Рахимхон 2 даврида курилган 30 дан зиед иморатлар бугунги кунгача сакланган. 1898 йилнинг 12 апрелидаги Ферузнинг фармонига биноан хонлик худудларидан кадимдан колган музейбоп буюмлар туплаб чикилади. Диккат килинг уша буюмлар 1890 йилда Тошкентда, 1895 йилда Нижний Новгороддаги бутунроссия кургазмасида, 1900 йилда Парижда, 1904 йилда эса АКШларининг Миссури штатида булиб утган халкаро кургазмаларда намоиш этилади. Феруз мумтоз шеъриятнинг анъанавий жанрида лирик шеърлар яратади. Шеърларига эса Девони Феруз дея тартиб беради. Бу девон 1900 йилда Мухаммад Шариф томонидан кайта кучирилади. Бундаан ташкари шошмаком куйларни хам басталаган феруз уз сароийида у маком ансаблини тузган. Наво, Дугох, Сегох макомларига боглаб куйлар яратган. Ушбу куй кушиклар эса бугунги кунда узбек макомчилик саъатидан муносиб урин олган.

-4

Мухаммад Рахимхон Феруз 1910 йилнинг 16 августида 66 ешида оламдан куз юмади. Хива хонлигини 47 йилу 8 ой 20 кун бошкарган Мухаммаад Рахимхон Ферузнинг каламига мансуб Газаллиети Феруз, Баези Феруз, Девони Феруз асарлари бугунги кунда УзРес Фанлар академияси Абу Райхон Беруний номидаги Шаркшунослик институтида, Санкт Петербург, Британия, Франция хамда Туркиядаги кутубхоналарда сакланади.